سال‌ها یک جمله در اخبار آلودگی تهران تکرار شده است:
«۸۰ درصد آلودگی تهران از خودروهاست.»
اما سیاهه‌های انتشار جدیدتر نشان می‌دهند این جمله بدون مشخص کردن نوع آلاینده و سال مطالعه می‌تواند گمراه‌کننده باشد.
در آخرین نتایج منتشرشده از سیاهه انتشار تهران، سهم منابع متحرک در تولید ذرات معلق حدود:
۴۶ درصد
برآورد شده است.
پس از آن:
کشاورزی ۲۱ درصد
صنایع ۱۸ درصد
و نیروگاه‌ها ۱۴ درصد
قرار دارند.
اما همین منابع متحرک برای مونوکسید کربن سهمی حدود:
۹۷ درصد
دارند.
بنابراین پاسخ سؤال «مقصر اصلی آلودگی کیست؟» بدون مشخص کردن آلاینده، اساساً ناقص است.
آلودگی هوا دیگر فقط بحران زمستان نیست
سهم منابع مختلف در ذرات معلق تهران چقدر است؟
در سیاهه جدیدتر انتشار تهران:
| منبع | سهم از تولید ذرات معلق |
|---|---|
| منابع متحرک | حدود ۴۶٪ |
| کشاورزی | حدود ۲۱٪ |
| صنایع | حدود ۱۸٪ |
| نیروگاه‌ها | حدود ۱۴٪ |
| مسکونی | حدود ۱٪ |
| تجاری | نزدیک صفر |
این جدول نشان می‌دهد منابع متحرک هنوز بزرگ‌ترین گروه منفرد هستند، اما دیگر نمی‌توان تمام مسئله را به خودرو محدود کرد.
چرا قبلاً عدد ۶۰ درصد گفته می‌شد؟
در مطالعات و سیاهه‌های قدیمی‌تر، سهم منابع متحرک در انتشار PM2.5 حدود:
۶۰ درصد
گزارش شده بود.
در مطالعه جدیدتر، محدوده تحلیل توسعه یافته و منابع بیشتری در شعاع حدود:
۵۰ کیلومتری مرکز تهران
در نظر گرفته شده‌اند.
وقتی صنایع، کشاورزی و سایر منابع پیرامونی بهتر وارد مدل شوند، سهم نسبی خودرو کاهش پیدا می‌کند.
این الزاماً به معنی آن نیست که خودروها ناگهان پاک‌تر شده‌اند.
چرا سهم یک منبع با تغییر مدل کم می‌شود؟
فرض کنید قبلاً فقط دو منبع بررسی شوند:
خودرو = ۶۰ واحد
صنعت = ۴۰ واحد.
سهم خودرو ۶۰ درصد است.
اگر بعداً ۳۰ واحد آلودگی کشاورزی نیز شناسایی شود، انتشار خودرو همان ۶۰ واحد باقی می‌ماند، اما سهم نسبی آن می‌شود:
۶۰ از ۱۳۰
یا حدود ۴۶ درصد.
بنابراین سهم نسبی ممکن است کاهش یابد بدون آنکه انتشار واقعی خودرو کم شده باشد.
منابع متحرک چه چیزهایی هستند؟
منابع متحرک فقط خودرو شخصی نیستند.
این گروه شامل:
خودروی سواری،
تاکسی،
وانت،
موتورسیکلت،
اتوبوس،
مینی‌بوس،
کامیون
و سایر وسایل نقلیه
است.
این تفاوت مهم است، زیرا یک کامیون دیزلی فرسوده ممکن است آلایندگی بسیار بیشتری از یک خودرو سواری جدید داشته باشد.
وسایل دیزلی چه سهمی دارند؟
در سیاهه‌های قبلی تهران، وسایل نقلیه دیزلی سهم بزرگی از PM2.5 منابع متحرک داشتند.
در یک گزارش مبتنی بر سیاهه سال ۱۴۰۰، سهم وسایل حمل‌ونقل دیزلی از آلایندگی منابع متحرک حدود:
۳۲ درصد
اعلام شده بود.
دلیل اصلی:
سوخت دیزل،
موتورهای فرسوده،
نبود فیلتر دوده
و تردد سنگین
است.
چرا کامیون کم‌تعداد اما پرآلاینده است؟
مقایسه فقط براساس تعداد وسیله اشتباه است.
یک وسیله دیزلی سنگین قدیمی می‌تواند چندین برابر یک خودرو سبک جدید ذرات تولید کند.
به همین دلیل سهم کامیون‌ها در آلودگی می‌تواند بسیار بیشتر از سهم آنها در تعداد کل وسایل نقلیه باشد.
خودروها کدام آلاینده را بیشتر تولید می‌کنند؟
برای مونوکسید کربن، سهم منابع متحرک در سیاهه جدید تهران حدود:
۹۷ درصد
اعلام شده است.
بنابراین برای CO پاسخ تقریباً روشن است:
ترافیک عامل اصلی است.
اما برای PM2.5، پاسخ چندمنبعی است.
نیروگاه‌ها چه آلاینده‌ای را بیشتر تولید می‌کنند؟
براساس همان سیاهه، نیروگاه‌ها حدود:
۶۳ درصد انتشار دی‌اکسید گوگرد
را به خود اختصاص داده‌اند.
این عدد بسیار مهم است.
| آلاینده | منبع غالب گزارش‌شده |
|---|---|
| CO | منابع متحرک؛ حدود ۹۷٪ |
| PM | منابع متحرک؛ حدود ۴۶٪ |
| SO2 | نیروگاه‌ها؛ حدود ۶۳٪ |
بنابراین یک سیاست واحد نمی‌تواند همه آلاینده‌ها را کنترل کند.
صنعت چه سهمی در PM دارد؟
سهم صنایع حدود:
۱۸ درصد
اعلام شده است.
این سهم شامل مجموعه‌ای از فعالیت‌های صنعتی است و تمرکز مکانی آن نیز اهمیت دارد.
در نزدیکی مناطق صنعتی ممکن است مواجهه محلی بسیار بیشتر از میانگین شهر باشد.
چرا کشاورزی ۲۱ درصد سهم دارد؟
این عدد در نگاه اول عجیب است.
فعالیت کشاورزی می‌تواند از طریق:
گردوخاک خاک،
ماشین‌آلات،
عملیات مزرعه
و سایر فرایندهای ذره‌زا
در انتشار ذرات نقش داشته باشد.
همچنین چون مطالعه جدیدتر محدوده‌ای بزرگ‌تر از مرز اداری تهران را بررسی کرده، فعالیت‌های پیرامونی نیز وارد محاسبه شده‌اند.
پسماندسوزی کجای معادله قرار دارد؟
در سیاهه‌های جدید، پسماندسوزی نیز به عنوان منبع مستقل بیشتر مورد توجه قرار گرفته است.
بخشی از پسماندسوزی در اطراف تهران غیررسمی و غیرقانونی انجام می‌شود.
این منابع می‌توانند علاوه بر ذرات، ترکیبات سمی متعددی تولید کنند.
آیا مازوت عامل اصلی تمام آلودگی تهران است؟
خیر.
مازوت‌سوزی می‌تواند در دوره‌هایی انتشار SO2 و ذرات را افزایش دهد، اما نمی‌توان تمام آلودگی سالانه تهران را به آن نسبت داد.
برای آلاینده‌ای مانند CO، نقش خودروها بسیار بزرگ‌تر است.
برای PM نیز منابع متحرک، صنعت، کشاورزی و نیروگاه همزمان نقش دارند.
بنابراین عبارت «همه آلودگی تهران از مازوت است» از نظر علمی قابل دفاع نیست.
آیا خودرو عامل اصلی تمام آلودگی است؟
این گزاره نیز دقیق نیست.
برای برخی آلاینده‌ها بله.
برای بعضی دیگر خیر.
بهتر است گفته شود:
منابع متحرک بزرگ‌ترین گروه منفرد تولیدکننده ذرات معلق تهران هستند، اما سهم منابع ثابت و پیرامونی نیز قابل توجه است.
چرا نوع سوخت مهم است؟
احتراق ناقص و سوخت پرگوگرد می‌تواند میزان:
دوده،
PM2.5،
SO2
و سایر آلاینده‌ها
را افزایش دهد.
کیفیت سوخت همراه با استاندارد موتور تعیین می‌کند یک وسیله یا نیروگاه چه میزان آلاینده تولید کند.
خودرو فرسوده چرا اهمیت دارد؟
فناوری کنترل آلایندگی خودرو در طول زمان بهبود یافته است.
خودرو قدیمی ممکن است:
کاتالیست ضعیف،
احتراق نامناسب،
مصرف سوخت بالا
و تعمیر و نگهداری نامناسب
داشته باشد.
بنابراین اسقاط یک خودروی بسیار فرسوده می‌تواند اثر بیشتری از حذف یک خودروی جدید داشته باشد.
آیا خودرو برقی مسئله را صفر می‌کند؟
خودرو برقی آلایندگی اگزوز ندارد.
اما همچنان:
سایش لاستیک،
سایش ترمز،
گردوغبار خیابان
و تولید برق
می‌توانند انتشار ایجاد کنند.
بنابراین برقی‌سازی مفید است، اما به تنهایی مسئله PM شهری را صفر نمی‌کند.
چرا توسعه مترو و اتوبوس مهم‌تر از تعویض خودرو شخصی است؟
اگر خودرو شخصی فقط با خودروی جدید جایگزین شود، تعداد سفرهای شخصی تغییر نمی‌کند.
اما انتقال سفر از خودرو به:
مترو،
اتوبوس پاک
و حمل‌ونقل عمومی
می‌تواند همزمان:
مصرف سوخت،
ترافیک
و انتشار سرانه سفر
را کاهش دهد.
قانون هوای پاک چرا نتوانسته مسئله را کاملاً حل کند؟
کنترل آلودگی میان چندین دستگاه تقسیم شده است:
وزارت نفت،
وزارت نیرو،
وزارت صمت،
شهرداری،
پلیس،
سازمان محیط‌زیست
و سایر نهادها.
وقتی منبع آلودگی چندبخشی باشد، اجرای ناقص یک حلقه می‌تواند اثر بقیه سیاست‌ها را کاهش دهد.
چه سیاستی برای هر آلاینده مناسب‌تر است؟
| مسئله | سیاست مؤثرتر |
|---|---|
| CO | کاهش خودروهای پرآلاینده و ترافیک |
| PM دیزلی | اسقاط ناوگان سنگین و فیلتر دوده |
| SO2 | کنترل سوخت نیروگاه و صنعت |
| گردوغبار | مدیریت خاک و کانون‌های ریزگرد |
| PM شهری | ترکیب حمل‌ونقل، صنعت و مدیریت منطقه‌ای |
| ازن | کنترل پیش‌سازهای NOx و VOC |
مهم‌ترین اعداد منابع آلودگی تهران
| منبع/آلاینده | سهم گزارش‌شده |
|---|---|
| منابع متحرک از ذرات معلق | ۴۶٪ |
| کشاورزی | ۲۱٪ |
| صنایع | ۱۸٪ |
| نیروگاه | ۱۴٪ |
| مسکونی | ۱٪ |
| منابع متحرک از CO | ۹۷٪ |
| نیروگاه از SO2 | حدود ۶۳٪ |
| برآورد قدیمی منابع متحرک از PM | حدود ۶۰٪ |
مقصر اصلی آلودگی تهران چیست؟
برای ذرات معلق، منابع متحرک بزرگ‌ترین گروه منفرد هستند، اما تقریباً نیمی از انتشار از سایر منابع می‌آید.
سهم خودروها چند درصد است؟
برای تمام آلاینده‌ها یک عدد واحد وجود ندارد. در سیاهه جدیدتر، کل منابع متحرک حدود ۴۶ درصد ذرات را تولید می‌کنند.
چرا بعضی منابع هنوز عدد ۶۰ درصد را می‌نویسند؟
این عدد متعلق به سیاهه‌ها و دامنه‌های محاسباتی قدیمی‌تر است.
نیروگاه‌ها چه نقشی دارند؟
حدود ۱۴ درصد ذرات معلق و نزدیک ۶۳ درصد SO2 در سیاهه مورد اشاره به نیروگاه‌ها نسبت داده شده است.
آیا صنعت سهم بزرگی دارد؟
بله. سهم صنعت از ذرات معلق حدود ۱۸ درصد گزارش شده است.
کشاورزی واقعاً آلودگی تهران ایجاد می‌کند؟
در مطالعه جدید، منابع کشاورزی پیرامونی حدود ۲۱ درصد انتشار ذرات را تشکیل داده‌اند.
آیا فقط تعویض خودروها کافی است؟
خیر. زیرا بخش مهمی از ذرات از صنعت، نیروگاه، کشاورزی و سایر منابع می‌آید.
جمع‌بندی
پرسش «مقصر آلودگی هوای تهران کیست؟» پاسخ تک‌کلمه‌ای ندارد.
آخرین سیاهه‌های منتشرشده نشان می‌دهند برای ذرات معلق:
منابع متحرک ۴۶ درصد، کشاورزی ۲۱ درصد، صنعت ۱۸ درصد و نیروگاه‌ها حدود ۱۴ درصد سهم دارند.
اما برای مونوکسید کربن، منابع متحرک سهمی نزدیک به ۹۷ درصد دارند و برای SO2، نیروگاه‌ها با حدود ۶۳ درصد نقش غالب دارند.
بنابراین اعداد مختلفی که درباره سهم «خودرو» یا «نیروگاه» دیده می‌شود الزاماً متناقض نیستند؛ ممکن است درباره آلاینده، محدوده جغرافیایی یا سال متفاوتی صحبت کنند.
برای کاهش پایدار آلودگی، سیاست نیز باید متناسب با همین واقعیت چندمنبعی طراحی شود.
برای CO باید ترافیک را هدف گرفت؛ برای SO2 سوخت و نیروگاه را؛ برای PM مجموعه خودرو، صنعت، کشاورزی و منابع پیرامونی را.
🔗 لینک کوتاه این خبر: