نام شورای نگهبان در زمان انتخابات زیاد شنیده می‌شود، اما این نهاد بر همه انتخابات ایران به یک شکل نظارت نمی‌کند.
اصل ۹۹ قانون اساسی به‌طور مشخص انتخابات و رأی‌گیری‌هایی را که نظارت آنها برعهده شورای نگهبان است نام برده است.
نکته مهم اینجاست که انتخابات شوراهای اسلامی شهر و روستا در این فهرست قرار ندارد.
شورای نگهبان چگونه مصوبات مجلس را بررسی می‌کند؟ مهلت ۱۰ روزه و سرنوشت قوانین
شورای نگهبان بر چه انتخابات‌هایی نظارت دارد؟
اصل ۹۹ چهار حوزه را مشخص می‌کند:
| انتخابات یا رأی‌گیری | نظارت شورای نگهبان |
|---|---|
| انتخابات ریاست جمهوری | دارد |
| انتخابات مجلس شورای اسلامی | دارد |
| انتخابات مجلس خبرگان رهبری | دارد |
| همه‌پرسی و مراجعه به آرای عمومی | دارد |
| انتخابات شوراهای شهر و روستا | در اصل ۹۹ ذکر نشده است |
این تفاوت هنگام انتشار اخبار انتخاباتی اهمیت زیادی دارد.
نقش شورای نگهبان در انتخابات ریاست جمهوری چیست؟
در انتخابات ریاست جمهوری، شورای نگهبان یکی از نهادهای اصلی نظارتی است.
قانون اساسی مسئولیت نظارت بر این انتخابات را به شورا واگذار کرده و قوانین انتخاباتی نیز سازوکارهای اجرایی این نظارت را مشخص می‌کنند.
موضوع بررسی صلاحیت داوطلبان ریاست جمهوری نیز در همین ساختار قانونی اهمیت پیدا می‌کند.
نقش شورا در انتخابات مجلس چیست؟
انتخابات مجلس شورای اسلامی نیز مشمول اصل ۹۹ است.
شورای نگهبان از طریق ساختار نظارتی انتخابات، مراحل مقرر در قانون را بررسی می‌کند.
موضوع صلاحیت داوطلبان مجلس یکی از بخش‌هایی است که بیشترین بازتاب رسانه‌ای را دارد، اما وظیفه انتخاباتی شورا فقط به اعلام صلاحیت‌ها محدود نیست.
مجلس خبرگان چطور؟
انتخابات مجلس خبرگان رهبری نیز صراحتاً در اصل ۹۹ آمده است.
بنابراین این انتخابات هم در حوزه نظارت انتخاباتی شورای نگهبان قرار دارد.
همه‌پرسی هم زیر نظر شورای نگهبان است؟
بله.
اصل ۹۹ علاوه بر سه انتخابات یادشده، «مراجعه به آرای عمومی و همه‌پرسی» را نیز در حوزه نظارت شورای نگهبان قرار داده است.
پس انتخابات شوراهای شهر و روستا چه می‌شود؟
اینجا تفاوت مهمی وجود دارد.
انتخابات شوراهای اسلامی شهر و روستا در اصل ۹۹ در میان انتخابات تحت نظارت شورای نگهبان ذکر نشده است.
اصل ۱۰۰ قانون اساسی به شوراهای محلی اختصاص دارد و مقرر می‌کند شرایط انتخاب‌کنندگان و انتخاب‌شوندگان، حدود وظایف، نحوه انتخاب و نظارت بر این شوراها را قانون تعیین کند.
به همین دلیل ساختار نظارت بر انتخابات شوراهای شهر و روستا با انتخابات مجلس و ریاست جمهوری متفاوت است.
آیا شورای نگهبان صلاحیت نامزدهای شورای شهر را بررسی می‌کند؟
نباید سازوکار بررسی صلاحیت نامزدهای انتخابات مجلس یا ریاست جمهوری را مستقیماً به انتخابات شوراهای شهر و روستا تعمیم داد.
انتخابات شوراها دارای هیئت‌های اجرایی و نظارتی مقرر در قانون خاص خود است.
بنابراین وقتی در اخبار از «هیئت مرکزی نظارت بر انتخابات شوراها» صحبت می‌شود، نباید آن را خود شورای نگهبان فرض کرد.
چرا این دو نهاد با هم اشتباه گرفته می‌شوند؟
علت اصلی شباهت اصطلاحات است.
در اخبار هر دو انتخابات ممکن است عبارت‌هایی مانند:
هیئت نظارت، بررسی صلاحیت، اعتراض داوطلبان و تأیید انتخابات
دیده شود.
اما مرجع قانونی نظارت در همه انتخابات یکسان نیست.
نظارت شورای نگهبان بر انتخابات چه نوع نظارتی است؟
شورای نگهبان در تفسیر رسمی خود از اصل ۹۹، نظارت مذکور در این اصل را «استصوابی» دانسته است.
این مفهوم در ادبیات حقوقی و سیاسی ایران محل بحث گسترده بوده است؛ حامیان آن را سازوکاری برای اعمال نظارت مؤثر قانونی می‌دانند و منتقدان درباره دامنه اختیار و آثار آن بر فرایند نامزدی بحث کرده‌اند.
برای گزارش خبری دقیق، بهتر است میان متن اصل ۹۹ و تفسیر شورای نگهبان از دامنه نظارت تفاوت گذاشته شود.
آیا شورای نگهبان برگزارکننده انتخابات است؟
خیر.
نظارت و اجرا دو مفهوم جدا هستند.
در انتخابات‌هایی مانند ریاست جمهوری و مجلس، وزارت کشور بخش اصلی وظایف اجرایی را برعهده دارد و شورای نگهبان مسئولیت نظارتی مقرر در قانون را انجام می‌دهد.
آیا شورای نگهبان بر انتخابات ریاست جمهوری نظارت دارد؟
بله.
انتخابات مجلس چطور؟
بله، انتخابات مجلس شورای اسلامی نیز در اصل ۹۹ ذکر شده است.
انتخابات خبرگان چطور؟
بله.
آیا شورای نگهبان بر انتخابات شوراهای شهر نظارت دارد؟
انتخابات شوراهای شهر و روستا در فهرست اصل ۹۹ قرار ندارد و سازوکار نظارت آن براساس قانون خاص انتخابات شوراها تعیین می‌شود.
آیا شورای نگهبان انتخابات را برگزار می‌کند؟
خیر. نظارت انتخاباتی با اجرای انتخابات یکسان نیست.
جمع‌بندی
اصل ۹۹ قانون اساسی مرز نسبتاً روشنی برای حوزه انتخاباتی شورای نگهبان ترسیم کرده است.
این نهاد بر:
انتخابات ریاست جمهوری، مجلس شورای اسلامی، مجلس خبرگان رهبری و همه‌پرسی
نظارت دارد.
اما انتخابات شوراهای شهر و روستا در فهرست اصل ۹۹ قرار نگرفته است و سازوکار نظارتی متفاوتی دارد.
این تفاوت برای پوشش خبری انتخابات بسیار مهم است؛ زیرا استفاده از عبارت «شورای نگهبان» به جای «هیئت نظارت بر انتخابات شوراها» می‌تواند معنای حقوقی خبر را تغییر دهد.
🔗 لینک کوتاه این خبر: