انتخابات ریاست جمهوری ایران می‌تواند در یک مرحله پایان یابد، به دور دوم کشیده شود یا در شرایط خاص پیش از پایان دوره چهار ساله برگزار شود.
اتفاقات سال ۱۴۰۳ نمونه‌ای عملی از دو مورد اخیر بود: انتخابات به دلیل پایان زودهنگام دوره رئیس جمهور وقت، پیش از موعد عادی برگزار شد و سپس به دلیل نرسیدن هیچ نامزد به اکثریت مطلق، رأی‌گیری به مرحله دوم کشیده شد.
اما قانون درباره هر یک از این مراحل چه می‌گوید؟
انتخابات ریاست جمهوری بعدی ایران چه زمانی است؟ از انتخابات زودهنگام ۱۴۰۳ تا موعد ۱۴۰۷
دوره ریاست جمهوری چند سال است؟
طبق اصل ۱۱۴ قانون اساسی:
دوره ریاست جمهوری چهار سال است.
رئیس جمهور با رأی مستقیم مردم انتخاب می‌شود.
انتخاب مجدد او به‌صورت متوالی نیز تنها برای یک دوره دیگر امکان‌پذیر است.
یعنی یک فرد می‌تواند حداکثر دو دوره متوالی رئیس جمهور باشد.
چه شرایطی برای نامزد ریاست جمهوری تعیین شده است؟
اصل ۱۱۵ قانون اساسی مجموعه‌ای از شرایط را برای رئیس جمهور ذکر می‌کند.
از جمله:
ایرانی‌الاصل بودن،
داشتن تابعیت ایران،
مدیر و مدبر بودن،
داشتن حسن سابقه، امانت و تقوا
و اعتقاد به مبانی جمهوری اسلامی ایران و مذهب رسمی کشور.
تشخیص صلاحیت نامزدها در چارچوب مقررات انتخاباتی و نظارت شورای نگهبان انجام می‌شود.
چه نهادی بر انتخابات ریاست جمهوری نظارت می‌کند؟
طبق اصل ۱۱۸ قانون اساسی، مسئولیت نظارت بر انتخابات ریاست جمهوری بر عهده شورای نگهبان است.
در کنار آن، وزارت کشور وظایف اجرایی انتخابات را برعهده دارد.
بنابراین اجرا و نظارت دو بخش متمایز فرایند انتخاباتی هستند.
رئیس جمهور برای پیروزی به چند درصد رأی نیاز دارد؟
اصل ۱۱۷ مقرر کرده است رئیس جمهور باید اکثریت مطلق آرای شرکت‌کنندگان را کسب کند.
اگر هیچ‌یک از نامزدها در دور نخست چنین اکثریتی را به دست نیاورد، انتخابات به مرحله دوم می‌رود.
مرحله دوم میان دو نامزدی برگزار می‌شود که در دور نخست بیشترین رأی را کسب کرده‌اند.
دور دوم چه زمانی برگزار می‌شود؟
براساس اصل ۱۱۷:
جمعه هفته بعد
برای مرحله دوم رأی‌گیری می‌شود.
همین سازوکار در انتخابات سال ۱۴۰۳ اجرا شد.
مرحله اول در ۸ تیر برگزار شد و چون هیچ نامزدی اکثریت مطلق را کسب نکرد، دور دوم یک هفته بعد یعنی ۱۵ تیر برگزار شد.
انتخابات زودهنگام چه زمانی برگزار می‌شود؟
اصل ۱۳۱ قانون اساسی برای شرایطی که ریاست جمهوری پیش از پایان دوره عادی با مانع مواجه شود، سازوکار جداگانه‌ای تعیین کرده است.
از جمله موارد ذکرشده در این اصل:
فوت رئیس جمهور،
عزل،
استعفا،
غیبت،
بیماری بیش از دو ماه
و شرایط مشابه است.
در این وضعیت معاون اول رئیس جمهور با موافقت رهبری مسئولیت‌ها و اختیارات رئیس جمهور را بر عهده می‌گیرد.
رئیس جمهور جدید باید در چند روز انتخاب شود؟
اصل ۱۳۱ یک مهلت مشخص تعیین کرده است:
حداکثر ۵۰ روز.
شورایی متشکل از:
رئیس مجلس شورای اسلامی،
رئیس قوه قضائیه
و معاون اول رئیس جمهور
باید ترتیبی دهد که رئیس جمهور جدید حداکثر ظرف این مدت انتخاب شود.
در این دوره موقت چه محدودیت‌هایی وجود دارد؟
اصل ۱۳۲ قانون اساسی برای دوره‌ای که مسئولیت ریاست جمهوری موقتاً برعهده معاون اول یا فرد تعیین‌شده دیگری است، محدودیت‌هایی در نظر گرفته است.
در این مدت:
وزرا را نمی‌توان استیضاح کرد یا به آنان رأی عدم اعتماد داد،
و امکان اقدام برای تجدیدنظر در قانون اساسی یا همه‌پرسی نیز وجود ندارد.
این مقررات برای دوره انتقالی پیش از انتخاب رئیس جمهور جدید در نظر گرفته شده‌اند.
انتخابات ۱۴۰۳ چگونه به نمونه انتخابات زودهنگام تبدیل شد؟
پس از درگذشت ابراهیم رئیسی در ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۳، سازوکار اصل ۱۳۱ اجرا شد.
انتخابات ریاست جمهوری جدید در ۸ تیر برگزار شد؛ یعنی به جای انتظار تا پایان دوره عادی، فرایند انتخاب رئیس جمهور جدید آغاز شد.
هیچ نامزدی در مرحله نخست اکثریت مطلق کسب نکرد و انتخابات یک هفته بعد به دور دوم رفت.
در ۱۵ تیر مرحله دوم برگزار شد و مسعود پزشکیان با ۱۶٬۳۸۴٬۴۰۳ رأی انتخاب شد.
تفاوت انتخابات عادی و زودهنگام چیست؟
| وضعیت | انتخابات عادی | انتخابات زودهنگام |
|---|---|---|
| علت | پایان دوره چهار ساله | شرایط اصل ۱۳۱ |
| زمان‌بندی | پیش از پایان دوره | حداکثر ۵۰ روز برای انتخاب رئیس جمهور جدید |
| دوره ریاست جمهوری جدید | چهار سال | چهار سال |
| نمونه اخیر | موعد عادی آینده | انتخابات ۱۴۰۳ |
بنابراین انتخابات زودهنگام به معنی کوتاه‌تر بودن دوره رئیس جمهور منتخب جدید نیست.
انتخابات بعدی در چه سالی است؟
با توجه به آغاز دوره فعلی در سال ۱۴۰۳ و دوره چهار ساله ریاست جمهوری، در شرایط عادی انتخابات بعدی در ۱۴۰۷ قرار می‌گیرد.
اما تاریخ دقیق روز رأی‌گیری باید رسماً اعلام شود.
آیا انتخابات ریاست جمهوری همیشه یک مرحله‌ای است؟
خیر. اگر هیچ نامزدی اکثریت مطلق لازم را کسب نکند، انتخابات به دور دوم می‌رود.
چه کسانی به دور دوم می‌روند؟
دو نامزدی که در مرحله نخست بیشترین رأی را کسب کرده‌اند.
نظارت بر انتخابات با چه نهادی است؟
طبق قانون اساسی، شورای نگهبان مسئول نظارت بر انتخابات ریاست جمهوری است.
در صورت فوت یا استعفای رئیس جمهور چه اتفاقی می‌افتد؟
سازوکار اصل ۱۳۱ فعال می‌شود و باید حداکثر ظرف ۵۰ روز رئیس جمهور جدید انتخاب شود.
آیا انتخابات زودهنگام دوره رئیس جمهور جدید را کوتاه می‌کند؟
خیر. رئیس جمهور جدید برای یک دوره قانونی چهار ساله انتخاب می‌شود.
جمع‌بندی
ساختار انتخابات ریاست جمهوری ایران بر چند قاعده اصلی استوار است:
دوره ریاست جمهوری چهار سال است؛ رئیس جمهور باید اکثریت مطلق آرا را به دست آورد؛ در صورت نرسیدن هیچ نامزد به این حد، انتخابات به دور دوم می‌رود؛ و در صورت پایان زودهنگام ریاست جمهوری، قانون برای انتخاب رئیس جمهور جدید حداکثر ۵۰ روز فرصت تعیین کرده است.
انتخابات سال ۱۴۰۳ نمونه کم‌سابقه‌ای بود که هر دو سازوکار در آن دیده شد: ابتدا انتخابات زودهنگام براساس اصل ۱۳۱ و سپس مرحله دوم براساس اصل ۱۱۷.
شناخت این تفاوت‌ها کمک می‌کند عبارت‌هایی مانند «انتخابات عادی»، «انتخابات زودهنگام» و «دور دوم انتخابات ریاست جمهوری» با یکدیگر اشتباه نشوند.
🔗 لینک کوتاه این خبر: