کسری بودجه زمانی به یک مسئله مهم اقتصادی تبدیل می‌شود که دولت برای تأمین آن مجبور باشد روش‌هایی را انتخاب کند که هزینه‌شان به بخش‌های دیگر اقتصاد منتقل شود.
کسری را می‌توان با افزایش درآمد، کاهش هزینه، فروش اوراق، واگذاری دارایی یا سایر روش‌های تأمین مالی مدیریت کرد.
اما همه این روش‌ها اثر یکسانی ندارند.
در سال ۱۴۰۵ بحث درباره سه مسیر بیش از بقیه مطرح است:
انتشار اوراق، کاهش یا تأخیر بودجه عمرانی و نحوه تأمین نقدینگی دولت.
چرا بودجه ایران کسری دارد؟ از شکاف درآمد و هزینه تا نفت، مالیات و بدهی دولت
دولت با کسری بودجه چه کار می‌کند؟
به‌طور ساده چند مسیر وجود دارد:
| روش | اثر اصلی |
|---|---|
| افزایش درآمد مالیاتی | افزایش منابع جاری دولت |
| انتشار اوراق | تأمین پول امروز با ایجاد بدهی آینده |
| کاهش مخارج | کاهش نیاز مالی دولت |
| کاهش تخصیص عمرانی | کنترل هزینه با احتمال تأخیر پروژه‌ها |
| فروش دارایی | تبدیل دارایی دولت به منابع نقد |
| تأمین پولی مستقیم یا غیرمستقیم | افزایش ریسک فشار پولی و تورمی |
انتخاب میان این روش‌ها تعیین می‌کند کسری بودجه چگونه به اقتصاد منتقل شود.
انتشار اوراق چگونه کسری را جبران می‌کند؟
دولت اوراق منتشر می‌کند و سرمایه‌گذاران آن را خریداری می‌کنند.
در مقابل دولت متعهد می‌شود در آینده اصل و سود یا بازده مقرر را پرداخت کند.
این روش نسبت به تأمین مستقیم کسری از منابع بانک مرکزی معمولاً فشار پولی فوری کمتری ایجاد می‌کند، اما بدهی دولت را افزایش می‌دهد.
در لایحه اولیه ۱۴۰۵ سقف انتشار اوراق حدود:
۹۴۰ همت
بود.
همزمان حدود:
۴۵۰ همت
اوراق قبلی در سال ۱۴۰۵ سررسید می‌شد.
بنابراین بخشی از اوراق جدید در اقتصادی منتشر می‌شود که دولت همزمان بدهی‌های قبلی را نیز بازپرداخت می‌کند.
افزایش فروش اوراق چه اثری روی اقتصاد دارد؟
اگر دولت حجم بیشتری از منابع موجود در بازار مالی را جذب کند، ممکن است رقابت بیشتری برای تأمین مالی ایجاد شود.
در چنین شرایطی هزینه تأمین مالی بخش خصوصی نیز می‌تواند تحت فشار قرار گیرد.
اما شدت این اثر به شرایط بازار پول، سیاست بانک مرکزی، نرخ سود، تقاضای سرمایه‌گذاران و شیوه انتشار اوراق بستگی دارد.
بنابراین نمی‌توان گفت هر میزان انتشار اوراق به‌طور خودکار و به یک اندازه سرمایه‌گذاری خصوصی را کاهش می‌دهد.
کسری بودجه و تورم چه ارتباطی دارند؟
خود «کسری» به تنهایی نرخ تورم را تعیین نمی‌کند.
روش تأمین کسری بسیار مهم است.
اگر کسری از مسیری تأمین شود که پایه پولی و نقدینگی را به‌طور قابل توجه افزایش دهد، می‌تواند فشار تورمی ایجاد کند.
اما تأمین کسری از محل مالیات، کاهش هزینه یا فروش اوراق به بخش غیربانکی آثار متفاوتی دارد.
بنابراین عبارت:
«هر کسری بودجه‌ای مستقیماً به همان اندازه پول چاپ می‌کند»
توصیف دقیقی نیست.
استقراض از بانک مرکزی چه تفاوتی دارد؟
استفاده مستقیم و پایدار از منابع بانک مرکزی می‌تواند پایه پولی را افزایش دهد.
اگر این افزایش به رشد نقدینگی منجر شود و رشد تولید متناسب با آن نباشد، ریسک افزایش سطح عمومی قیمت‌ها بیشتر می‌شود.
به همین دلیل نحوه ارتباط بودجه دولت با شبکه بانکی و بانک مرکزی یکی از متغیرهای مهم در تحلیل تورم است.
بودجه عمرانی چگونه قربانی کسری می‌شود؟
هزینه‌های دولت انعطاف یکسانی ندارند.
پرداخت‌هایی مانند حقوق و مستمری را نمی‌توان به‌آسانی متوقف کرد.
اما بسیاری از پروژه‌های عمرانی قابلیت تعویق دارند.
در یک برآورد کارشناسی شهریور ۱۴۰۵، حجم بودجه عمرانی حدود:
۶۰۰ همت
عنوان شده و کاهش یا عدم تخصیص بخشی از آن یکی از گزینه‌های مدیریت شکاف مالی دولت مطرح شده است.
این پیشنهاد یک دیدگاه کارشناسی است و به معنی تصمیم قطعی دولت برای حذف ۶۰۰ همت بودجه عمرانی نیست.
کاهش بودجه عمرانی چه نتیجه‌ای دارد؟
در کوتاه‌مدت می‌تواند فشار نقدی دولت را کمتر کند.
اما در سمت دیگر ممکن است باعث تأخیر در:
ساخت جاده،
راه‌آهن،
بیمارستان،
مدرسه،
شبکه‌های آب و انرژی
و سایر پروژه‌های زیرساختی شود.
بنابراین کاهش اعتبارات عمرانی نوعی جابه‌جایی هزینه از امروز به آینده نیز محسوب می‌شود.
آیا کسری ۵۰۰ همتی با کاهش عمرانی قابل پوشش است؟
یک تحلیل کارشناسی منتشرشده در شهریور ۱۴۰۵، کسری تأمین‌نشده را حدود ۵۰۰ همت و بودجه عمرانی را حدود ۶۰۰ همت عنوان کرده است.
از نظر عددی این دو رقم نزدیک‌اند، اما این به معنی امکان یا ضرورت حذف کامل بودجه عمرانی نیست.
بسیاری از پروژه‌ها تعهدات اجرایی دارند و میزان واقعی تخصیص نیز باید براساس تصمیم‌های بودجه‌ای دولت مشخص شود.
آیا دولت به سمت اوراق بیشتر می‌رود؟
همان تحلیل کارشناسی احتمال داده بود انتشار اوراق بتواند تا حدود:
۱۲۰۰ همت
افزایش پیدا کند.
اما این عدد پیش‌بینی تحلیلگر است، نه سقف مصوب جدیدی که بتوان آن را قطعی دانست.
بنابراین در خبر باید این دو مفهوم از یکدیگر تفکیک شوند.
تازه‌ترین علامت مثبت چیست؟
گزارش منتشرشده در ۲۳ شهریور نشان می‌دهد درآمد نفتی تا پایان مرداد به حدود:
۱۱۰ درصد رقم متناسب با دوره
رسیده است.
همچنین کسری بودجه مرداد نسبت به تیر حدود:
۱۰ درصد کاهش
داشته است.
اگر این روند در سایر منابع نیز ادامه پیدا کند، فشار تأمین مالی می‌تواند کاهش یابد؛ اما برای چنین نتیجه‌ای باید عملکرد ماه‌های بعد نیز مشخص شود.
آیا کسری بودجه باعث تورم می‌شود؟
می‌تواند فشار تورمی ایجاد کند، به‌خصوص اگر روش تأمین آن باعث افزایش قابل توجه پایه پولی و نقدینگی شود؛ اما رابطه کسری و تورم به شیوه تأمین کسری بستگی دارد.
آیا فروش اوراق همان چاپ پول است؟
خیر. فروش اوراق بدهی و خلق مستقیم پول دو سازوکار متفاوت هستند، هرچند نحوه تعامل بازار بدهی با بانک‌ها و بانک مرکزی در اثر نهایی اهمیت دارد.
آیا اوراق بدون هزینه است؟
خیر. دولت باید در آینده اصل و تعهد مالی مربوط به آن را پرداخت کند.
آیا بودجه عمرانی کاهش پیدا می‌کند؟
کاهش یا تأخیر تخصیص عمرانی یکی از راه‌های ممکن مدیریت کسری است، اما میزان واقعی آن باید از عملکرد بودجه مشخص شود.
کسری بودجه چه اثری روی مردم دارد؟
اثر آن غیرمستقیم و وابسته به نحوه تأمین است؛ از فشار تورمی احتمالی گرفته تا نرخ‌های تأمین مالی، مالیات و میزان اجرای پروژه‌های عمومی.
جمع‌بندی
اثر کسری بودجه فقط به اندازه آن بستگی ندارد؛ روش جبران کسری حتی می‌تواند مهم‌تر باشد.
اگر دولت کسری را با بدهی بیشتر تأمین کند، بخشی از هزینه به بودجه‌های آینده منتقل می‌شود.
اگر پروژه‌های عمرانی را کاهش دهد، ممکن است اجرای زیرساخت‌ها عقب بیفتد.
و اگر تأمین کسری به افزایش پایدار پایه پولی و نقدینگی منجر شود، ریسک فشار تورمی افزایش پیدا می‌کند.
تازه‌ترین داده تا پایان مرداد از بهبود درآمد نفتی و کاهش کسری ماهانه نسبت به تیر خبر می‌دهد، اما برای مشخص شدن نتیجه نهایی بودجه ۱۴۰۵ باید عملکرد منابع و مصارف در ادامه سال بررسی شود.
بنابراین سؤال اصلی فقط این نیست که:
«کسری بودجه چقدر است؟»
سؤال مهم‌تر این است:
«این کسری از چه مسیری تأمین می‌شود؟»
🔗 لینک کوتاه این خبر: