تولید کشاورزی ایران از ۱۳۷ میلیون تن گذشت؛ آیا افزایش تولید به معنای امنیت غذایی پایدار است؟

رکورد تولید محصولات کشاورزی چه چیزی درباره آینده تامین غذای ایران نشان می دهد؟

افزایش تولید محصولات کشاورزی یکی از شاخص هایی است که می تواند تصویری از توان تولید داخلی ارائه کند؛ اما برای سنجش امنیت غذایی، تنها نگاه کردن به حجم تولید کافی نیست. میزان دسترسی مردم به غذا، قیمت تمام شده محصولات، پایداری منابع آب و خاک و امکان تامین نهاده های مورد نیاز نیز اهمیت دارند.

خبرگزاری تسنیم در ۱۸ مهر ۱۴۰۵ به نقل از معاون امور زراعت وزارت جهاد کشاورزی گزارش داد که تولید بخش کشاورزی کشور، بر اساس آمار رسمی ارائه شده در آن گزارش، از ۱۳۷ میلیون تن عبور کرده است. همچنین میزان تولید محصولات زراعی از ۸۲ میلیون تن در سال زراعی پیشین به ۹۲ میلیون تن در سال زراعی مورد اشاره رسیده است. این ارقام، آمار اعلام شده از سوی مقام دولتی هستند و برای ارزیابی مستقل باید تعریف محصولات مشمول و روش محاسبه نیز مشخص باشد.

افزایش تولید چگونه می تواند به اقتصاد کمک کند؟

تولید داخلی بیشتر، در صورت تناسب با نیاز بازار، می تواند وابستگی به واردات برخی محصولات را کاهش دهد. هرچه کشور بتواند سهم بیشتری از نیاز خود را از منابع داخلی تامین کند، بخشی از ریسک های ناشی از تغییر قیمت جهانی، هزینه حمل ونقل و دشواری های تامین خارجی کمتر خواهد شد.

افزایش تولید همچنین می تواند فعالیت های اقتصادی وابسته به کشاورزی را تقویت کند؛ از تامین بذر و کود تا حمل ونقل، انبارداری، صنایع تبدیلی و بسته بندی. در صورتی که این زنجیره به شکل کارآمد توسعه پیدا کند، افزایش محصول تنها به معنای بیشتر شدن محصول برداشت شده نخواهد بود، بلکه می تواند ارزش افزوده بیشتری برای مناطق روستایی ایجاد کند.

با این حال، افزایش تناژ تولید به تنهایی نشان نمی دهد که درآمد کشاورزان نیز بیشتر شده است. اگر عرضه افزایش پیدا کند اما بازار فروش، صنایع تبدیلی و شبکه توزیع ظرفیت کافی نداشته باشند، احتمال افت قیمت در زمان برداشت وجود دارد. در این شرایط، مصرف کننده ممکن است از کاهش قیمت بهره مند شود، اما تولیدکننده با حاشیه سود پایین تری روبه رو خواهد شد.

چالش آب؛ محدودیتی که نمی توان نادیده گرفت

کشاورزی ایران با محدودیت منابع آب در بسیاری از مناطق مواجه است. در گزارش تسنیم، مقام وزارت جهاد کشاورزی با اشاره به کاهش منابع آبی، ناترازی انرژی و دشواری های اقلیمی، از افزایش تولید در سال زراعی مورد اشاره سخن گفته است.

برای تحلیل این عملکرد باید پرسید افزایش تولید با چه میزان مصرف آب به دست آمده است. اگر تولید بیشتر از طریق افزایش بهره وری، بهبود بذر، اصلاح زمان کاشت یا کاهش تلفات حاصل شده باشد، می تواند نشانه پیشرفت ساختاری باشد. اما اگر رشد تولید به مصرف بیشتر آب در مناطق کم آب متکی باشد، ممکن است هزینه های بلندمدت آن از منافع کوتاه مدت بیشتر شود.

بنابراین شاخص مهم فقط میزان محصول برداشت شده نیست؛ میزان محصول به ازای هر واحد آب مصرفی نیز باید در ارزیابی عملکرد کشاورزی مورد توجه قرار گیرد.

نقش سیاست های حمایتی در تغییر الگوی کشت

بر اساس همان گزارش، مقام وزارت جهاد کشاورزی از افزایش تولید ذرت دانه ای از حدود ۳۰۰ هزار تن به بیش از یک میلیون تن در سال زراعی مورد اشاره خبر داده است. این مقام، تغییر شرایط حمایتی و فراهم شدن امکان رقابت بیشتر تولیدکنندگان داخلی را از عوامل موثر بر این روند معرفی کرده است.

این موضوع اهمیت رابطه میان سیاست های اقتصادی و تصمیم کشاورز را نشان می دهد. اگر محصولی به دلیل هزینه بالا یا رقابت با کالای وارداتی صرفه اقتصادی نداشته باشد، ممکن است از برنامه کشت خارج شود. تغییر سیاست های حمایتی می تواند انگیزه تولید را تغییر دهد؛ اما برای سنجش نتیجه واقعی، باید هزینه تولید داخلی، کیفیت محصول، میزان مصرف آب و قیمت محصول نهایی نیز بررسی شود.

حمایت موثر، حمایتی نیست که صرفاً حجم تولید را در یک سال بالا ببرد. سیاست پایدار باید امکان تولید اقتصادی را در چند سال متوالی فراهم کند و در عین حال فشار غیرضروری بر منابع طبیعی ایجاد نکند.

چرا تامین سرمایه در گردش همچنان مهم است؟

حتی اگر بذر مناسب و برنامه کشت مشخص باشد، کشاورز برای اجرای آن به سرمایه نیاز دارد. خرید نهاده ها در زمان مناسب، پرداخت دستمزد و تامین هزینه آبیاری بدون دسترسی به منابع مالی می تواند دشوار شود.

در گزارش ۱۸ مهر، تامین سرمایه در گردش و نهاده های مورد نیاز از جمله چالش های بخش کشاورزی معرفی شده است.

این مسئله نشان می دهد که رکورد تولید به معنای حذف مشکلات ساختاری نیست. تولیدکننده ممکن است محصول بیشتری برداشت کند، اما همچنان با کمبود نقدینگی، نوسان هزینه ها یا دشواری فروش مواجه باشد.

جمع بندی

عبور تولید کشاورزی از ۱۳۷ میلیون تن، در صورت تایید و مقایسه با آمار همسان سال های گذشته، می تواند نشانه ای مثبت از ظرفیت تولید داخلی باشد. با این حال، ارزیابی امنیت غذایی باید گسترده تر از یک رقم تولیدی انجام شود.

پایداری منابع آب، سودآوری کشاورز، دسترسی مردم به غذای مناسب، ثبات بازار و توان تامین نهاده ها مشخص می کنند که رشد تولید تا چه اندازه می تواند در بلندمدت ادامه پیدا کند. هدف نهایی فقط تولید بیشتر نیست؛ هدف، تولید پایدار و اقتصادی است که هم معیشت تولیدکننده را حفظ کند و هم دسترسی مصرف کننده به غذا را بهبود دهد.