وقتی از بودجه کشور صحبت می‌شود معمولاً سؤال اول این است که دولت پول را از کجا می‌آورد؛ اما نیمه دیگر معادله مهم‌تر است:
این پول کجا خرج می‌شود؟
ساختار بودجه عمومی ایران مصارف دولت را به سه گروه اصلی تقسیم می‌کند:
هزینه‌های جاری،
تملک دارایی‌های سرمایه‌ای،
و تملک دارایی‌های مالی.
این سه عنوان به زبان ساده یعنی «اداره روزمره دولت»، «سرمایه‌گذاری و پروژه‌های عمرانی» و «بازپرداخت تعهدات مالی».
پول بودجه ۱۴۰۵ از کجا می‌آید؟ نقش مالیات، نفت و اوراق در تأمین هزینه‌های دولت
سه نوع اصلی هزینه دولت چیست؟
| نوع مصرف | مفهوم ساده |
|---|---|
| هزینه‌های جاری | حقوق، خدمات عمومی و هزینه اداره دستگاه‌ها |
| تملک دارایی‌های سرمایه‌ای | پروژه‌ها و سرمایه‌گذاری‌های عمرانی |
| تملک دارایی‌های مالی | بازپرداخت بدهی‌ها و تعهدات مالی |
این تفکیک کمک می‌کند بفهمیم افزایش کل بودجه الزاماً به معنای افزایش سرمایه‌گذاری دولت نیست.
هزینه جاری چیست؟
بخش هزینه‌ای بودجه برای ادامه فعالیت‌های جاری دولت استفاده می‌شود.
حقوق و مزایای کارکنان، بخشی از پرداخت‌های مرتبط با بازنشستگان، هزینه اداره وزارتخانه‌ها، خدمات عمومی و انواع پرداخت‌های جاری در این بخش قرار می‌گیرند.
این هزینه‌ها معمولاً انعطاف کمی دارند.
دولت نمی‌تواند در میانه سال به‌سادگی پرداخت حقوق یا بسیاری از تعهدات جاری را متوقف کند.
بودجه عمرانی چیست؟
آنچه در ادبیات بودجه‌ای با عنوان:
تملک دارایی‌های سرمایه‌ای
شناخته می‌شود، نزدیک‌ترین مفهوم به «بودجه عمرانی» است.
ساخت جاده،
راه‌آهن،
بیمارستان،
مدرسه،
شبکه آب،
زیرساخت‌های شهری
و سایر پروژه‌های سرمایه‌ای می‌توانند از این اعتبارات تأمین شوند.
چرا بودجه عمرانی اهمیت دارد؟
هزینه جاری عمدتاً برای اداره امروز دولت است، اما پروژه سرمایه‌ای می‌تواند دارایی‌ای ایجاد کند که سال‌ها مورد استفاده قرار گیرد.
به همین دلیل نسبت بودجه عمرانی به هزینه‌های جاری یکی از شاخص‌های مهم در تحلیل جهت‌گیری بودجه است.
مرکز پژوهش‌های مجلس هنگام بررسی لایحه ۱۴۰۵ یکی از نقاط ضعف آن را:
عدم رشد اعتبارات تملک دارایی‌های سرمایه‌ای
عنوان کرده بود.
تملک دارایی مالی یعنی چه؟
این عنوان در نگاه اول پیچیده است، اما بخش مهمی از آن به بازپرداخت تعهدات مالی دولت مربوط می‌شود.
وقتی دولت در سال‌های گذشته اوراق منتشر کرده است، در سال سررسید باید اصل آن را بازپرداخت کند.
این بازپرداخت در سمت مصارف بودجه دیده می‌شود.
بنابراین بخشی از بودجه هر سال صرف تصمیمات مالی سال‌های قبل می‌شود.
بدهی قدیمی چگونه بودجه آینده را محدود می‌کند؟
فرض کنید دولت امسال برای تأمین منابع اوراق منتشر کند.
پول اوراق در سال جاری وارد منابع می‌شود.
اما در سال‌های آینده باید:
اصل بدهی
و هزینه‌های مالی مربوط
پرداخت شود.
هرچه حجم تعهدات گذشته بیشتر باشد، بخشی از منابع بودجه‌های آینده پیش از شروع سال عملاً برای بازپرداخت بدهی‌ها درگیر می‌شود.
آیا بودجه عمرانی همان کل سرمایه‌گذاری کشور است؟
خیر.
بودجه عمرانی دولت فقط یکی از اجزای سرمایه‌گذاری در اقتصاد است.
شرکت‌های خصوصی، شرکت‌های دولتی، شهرداری‌ها، بانک‌ها و سرمایه‌گذاران داخلی و خارجی نیز می‌توانند پروژه‌های سرمایه‌ای اجرا کنند.
بنابراین پایین یا بالا بودن بودجه عمرانی دولت را نباید مستقیماً معادل کل سرمایه‌گذاری اقتصاد ایران دانست.
کسری بودجه از کجا ایجاد می‌شود؟
بودجه روی کاغذ همیشه باید از نظر حسابداری منابع و مصارف برابر باشد.
اما مسئله زمانی ایجاد می‌شود که بخشی از منابع پیش‌بینی‌شده محقق نشود.
برای مثال اگر درآمد نفت، فروش اموال یا سایر منابع کمتر از مقدار پیش‌بینی‌شده وصول شوند، دولت با شکاف تأمین مالی روبه‌رو می‌شود.
این همان جایی است که بحث کسری بودجه اهمیت پیدا می‌کند.
برآورد کسری لایحه ۱۴۰۵ چقدر بود؟
مرکز پژوهش‌های مجلس در بررسی اولیه لایحه، پس از ارزیابی احتمال تحقق منابع، حدود:
۱۳۰ هزار میلیارد تومان
کسری تأمین‌نشده احتمالی برآورد کرده بود.
این عدد یک برآورد تحلیلی از لایحه بود؛ نه عدد قطعی کسری عملکرد نهایی سال ۱۴۰۵.
این تفاوت بسیار مهم است.
کدام منابع با ریسک تحقق روبه‌رو بودند؟
در تحلیل مرکز پژوهش‌ها، بخشی از ریسک به منابع صادراتی و برخی واگذاری‌ها مربوط بود.
برای نمونه در سناریوی آن گزارش:
۴۰ هزار میلیارد تومان عدم تحقق احتمالی در صادرات نفت، گاز و میعانات،
۹۰ هزار میلیارد تومان در بخشی از منابع صندوق توسعه،
و حدود ۳ هزار میلیارد تومان در واگذاری شرکت‌ها و فروش اموال
برآورد شده بود.
این ارقام پیش‌بینی کارشناسی هنگام بررسی لایحه بودند و عملکرد واقعی باید از گزارش‌های خزانه و تفریغ بودجه استخراج شود.
اگر درآمد دولت محقق نشود چه اتفاقی می‌افتد؟
راه‌های مختلفی ممکن است مورد استفاده قرار گیرد:
کاهش یا تأخیر برخی مخارج،
افزایش تأمین مالی،
استفاده از ظرفیت‌های قانونی دیگر،
یا جابه‌جایی در تخصیص اعتبارات.
در عمل، هزینه‌های انعطاف‌پذیرتر مانند برخی پروژه‌های عمرانی ممکن است بیشتر در معرض تأخیر تخصیص قرار بگیرند؛ اما میزان آن فقط با گزارش عملکرد بودجه قابل سنجش است.
بودجه عمرانی چیست؟
در ادبیات رسمی بودجه، بخش اصلی آن تحت عنوان «تملک دارایی‌های سرمایه‌ای» ثبت می‌شود.
آیا حقوق کارمندان بودجه عمرانی است؟
خیر. حقوق و بسیاری از هزینه‌های اداره دستگاه‌ها در بخش هزینه‌های جاری قرار می‌گیرند.
بازپرداخت اوراق کجا ثبت می‌شود؟
در بخش تملک دارایی‌های مالی و سایر ردیف‌های مرتبط با تعهدات مالی دولت.
آیا بودجه ۱۴۰۵ قطعاً کسری دارد؟
عدد قطعی کسری را نمی‌توان پیش از مشخص‌شدن عملکرد واقعی منابع و مصارف تعیین کرد. مرکز پژوهش‌ها در مرحله بررسی لایحه حدود ۱۳۰ همت کسری تأمین‌نشده احتمالی برآورد کرده بود.
چرا عملکرد بودجه از قانون مهم‌تر است؟
قانون نشان می‌دهد دولت مجاز است چه میزان درآمد کسب و چه میزان هزینه کند؛ عملکرد نشان می‌دهد در واقعیت چه مقدار از منابع وصول و چه مقدار از اعتبارات پرداخت شده است.
جمع‌بندی
برای فهم اینکه بودجه کشور کجا خرج می‌شود باید سه بخش را از یکدیگر جدا کرد:
هزینه جاری، سرمایه‌گذاری عمرانی و تعهدات مالی.
افزایش عدد کل بودجه الزاماً به معنای افزایش ساخت جاده، مدرسه یا بیمارستان نیست؛ زیرا بخش بزرگی از منابع باید صرف هزینه‌های جاری و تعهدات مالی شود.
از طرف دیگر، کسری بودجه را نیز نمی‌توان فقط از تفاوت دو عدد در قانون استخراج کرد؛ قانون از نظر حسابداری متوازن نوشته می‌شود و مسئله اصلی زمانی شکل می‌گیرد که منابع پیش‌بینی‌شده تحقق پیدا نکنند.
به همین دلیل در ادامه سال ۱۴۰۵، یکی از مهم‌ترین شاخص‌هایی که باید دنبال شود نه فقط رقم «بودجه مصوب»، بلکه درصد تحقق درآمدها و میزان تخصیص واقعی هزینه‌های جاری و عمرانی است.
🔗 لینک کوتاه این خبر: